Thiên Tài Lặng Lẽ Của Âm Nhạc Lãng Mạn
Nếu Beethoven là tiếng sấm, Mozart là ánh chớp, thì Franz Schubert giống như một ngọn nến cháy yên lặng trong đêm – không ồn ào, không phô trương, nhưng đủ sáng để những ai lặng lẽ nhìn vào sẽ không bao giờ quên.
Schubert chỉ sống 31 năm.
Không có những buổi hòa nhạc hoành tráng mang tên mình.
Không được tung hô như một ngôi sao khi còn sống.
Thế nhưng, sau khi ông mất, người ta dần nhận ra:
Trong bóng tối của Vienna thời ấy, có một thiên tài đã viết nên những giai điệu khiến cả thế giới rơi nước mắt mà gần như không ai hay.
Đó là Franz Schubert – “thiên tài lặng lẽ” của âm nhạc lãng mạn.
1. Một cậu bé bình thường với đôi tai không hề bình thường
Schubert sinh ra trong một gia đình lao động ở ngoại ô Vienna.
Cha là giáo viên làng, mẹ là con gái của một người thợ khóa.
Trong bối cảnh ấy, không ai nghĩ rằng cậu bé thấp, cận thị, hơi vụng về này sẽ trở thành một trong những nhà soạn nhạc vĩ đại nhất lịch sử.
Nhưng có một thứ khác biệt: đôi tai của Schubert.
Cậu bé nghe được điều mà người khác chỉ “nghe qua”.
Một giai điệu dân ca, một khúc quân nhạc, tiếng ca nhà thờ – tất cả đi vào Schubert và biến thành những dòng nhạc hoàn toàn mới.
Rất sớm, người ta nhận ra:
Cậu bé có thể đệm đàn piano cho người khác hát một cách tự nhiên
Có thể hát bè, cảm được hòa âm
Có thể “bịa” thêm giai điệu trên những khúc nhạc sẵn có
Schubert không “học” âm nhạc theo cách thông thường.
Âm nhạc đến với ông như một ngôn ngữ thứ hai, tự nhiên như hơi thở.
2. Học trò nhà thờ, học sinh nội trú – và thế giới âm nhạc mở ra
Schubert may mắn được vào học trong dàn đồng ca nhà thờ và sau đó là trường nội trú dành cho các ca viên.
Đây là bước ngoặt đầu tiên:
Ông tiếp xúc với Haydn, Mozart, Beethoven trên bản nhạc chứ không chỉ nghe kể
Ông được học lý thuyết, hòa âm, sáng tác
Ông được chơi trong dàn nhạc, nghe cách các nhạc cụ nói chuyện với nhau
Nhưng ngay cả trong môi trường ấy, Schubert vẫn không phải “ngôi sao sáng chói” về mặt xã hội.
Ông vẫn trầm, nhỏ, ít nói, đeo kính, trông có phần “lọt thỏm” giữa đám đông.
Chỉ có một chỗ ông luôn tỏa sáng: trên những trang giấy nhạc.
Trong khi bạn bè còn lo lắng chuyện học, chuyện đời, Schubert đã viết:
Những bản lied đầu tiên
Những khúc nhạc piano nhỏ, giản dị nhưng đầy cảm xúc
Những phác thảo giao hưởng
Âm nhạc đến với ông không như một nghề nghiệp, mà như một nhu cầu nội tâm.
3. Cuộc sống không hào quang: giáo viên làng, phòng trọ, bạn bè và những buổi Schubertiade
Trái ngược với hình dung về một thiên tài được cung phụng, Schubert sống một cuộc đời… rất bình thường, thậm chí chật vật.
Ông từng dạy học cùng cha – một công việc mà ông nhanh chóng nhận ra mình không hề yêu thích.
Ông sống trong những căn phòng trọ nhỏ, liên tục chuyển chỗ ở.
Tiền bạc không dư dả, thường xuyên phải nhờ bạn bè hỗ trợ, ở nhờ, ăn chung.
Nhưng Schubert không cô đơn.
Xung quanh ông là một vòng tròn bạn bè: nhà thơ, họa sĩ, nhạc sĩ, những người yêu nghệ thuật và… yêu âm nhạc Schubert.
Họ tụ tập lại trong những buổi gặp gỡ mà sau này được gọi là Schubertiade – nơi:
Người ta hát nhạc của Schubert
Chơi piano, violon, đọc thơ
Trò chuyện về nghệ thuật, về tình yêu, về triết lý sống
Trong không khí thân mật hơn là “chính thống”
Schubert không có hào quang sân khấu lớn.
Hào quang của ông nằm trong những căn phòng chật hẹp, nơi âm nhạc vang lên giữa bạn bè – đúng nghĩa “nhạc của con người dành cho con người”.
4. Schubert và lied: khi âm nhạc trở thành tiếng nói của tâm hồn
Nếu phải chọn một lĩnh vực để nói về thiên tài Schubert, đó chính là lied – những bài ca nghệ thuật cho giọng hát và piano.
Trước Schubert, lied tồn tại như một hình thức ca khúc đơn giản.
Sau Schubert, lied trở thành thế giới nội tâm thu nhỏ.
Ông biến những bài thơ thành:
Tiếng thở dài
Tiếng nói thầm
Tiếng khóc không bật thành tiếng
Tiếng tự sự của những kẻ cô đơn
Piano trong lied Schubert không còn chỉ là phần “đệm”.
Nó trở thành bối cảnh, tâm trạng, không gian cảm xúc:
Những hợp âm rơi nhẹ như tuyết
Những dòng chạy gấp gáp như tim đập
Những hợp âm tối như đêm mùa đông
Những chuyển điệu như ký ức xoay trở
Người ta nói:
Trong lied của Schubert, bạn không chỉ nghe câu chuyện – bạn đang nằm trong câu chuyện đó.
5. Tại sao Schubert là “thiên tài lặng lẽ” của thời kỳ lãng mạn?
Đặt bên cạnh Beethoven – người sống cùng thời tại Vienna – Schubert gần như biến mất khỏi bức tranh âm nhạc công chúng:
Không những bản giao hưởng hoành tráng được trình diễn liên tục
Không có những bản sonata được in ấn rầm rộ
Ít được nhắc tên trên báo chí
Không được bảo trợ bởi những thế lực lớn trong xã hội
Schubert tồn tại bên lề.
Nhưng ở “bên lề” ấy, ông âm thầm viết:
Hơn 600 lied
Giao hưởng
Nhạc thính phòng
Piano
Các tác phẩm tôn giáo
Không phải ông thiếu tài, mà là thời đại chưa sẵn sàng để nhận ra ông.
Schubert không tự đẩy mình ra phía trước.
Ông để âm nhạc nói thay.
Và âm nhạc ấy mất nhiều thập kỷ sau khi ông qua đời mới có được vị trí xứng đáng.
6. Một đời sống ngắn ngủi, một cảm giác buồn luôn lặng lẽ hiện diện trong nhạc
Nghe Schubert, người ta dễ cảm thấy một nỗi buồn rất khó gọi tên:
Không bi kịch bùng nổ
Không tuyệt vọng nặng nề
Không gào thét
Chỉ là một nỗi buồn âm ấm, dịu, như mưa rơi ngoài cửa sổ
Cuộc đời ông cũng vậy:
Không scandal lớn
Không bê bối đình đám
Không những cơn thịnh nộ mang tính huyền thoại như Beethoven
Chỉ có:
Sức khỏe mong manh
Khó khăn tài chính
Những mối tình dở dang
Cảm giác mình luôn “chưa thật sự được thấy”
Người ta cảm nhận được trong âm nhạc Schubert một người hiểu rất rõ:
Sự sống đẹp, nhưng hữu hạn.
Hạnh phúc đến, nhưng luôn kèm theo bóng của chia ly.
Tình yêu vừa an ủi, vừa làm ta đau đớn hơn.
7. Những năm cuối: sáng tác vĩ đại trong cái bóng của định mệnh
Những năm cuối đời, sức khỏe Schubert suy giảm nghiêm trọng.
Nhưng cũng chính lúc ấy, ông viết ra những tác phẩm chín nhất, sâu nhất:
Những bản sonata piano cuối
Những bộ tứ dây cuối
Những lied mang màu sắc gần như “tạm biệt”
Âm nhạc không còn trẻ trung như thuở đầu, mà mang vẻ đẹp u tịch của chiều tà.
Không phải nỗi tuyệt vọng đen đặc, mà là cảm giác:
“Tôi hiểu rồi. Tôi biết không còn nhiều thời gian. Nhưng tôi vẫn viết, vì đó là cách tôi tồn tại.”
Schubert qua đời khi mới 31 tuổi.
Không biết liệu ông có kịp cảm nhận được tầm vóc thật sự của những gì mình để lại hay không.
Nhưng có một điều chắc chắn:
Ông đã dồn toàn bộ phần “sống” của mình vào âm nhạc.
8. Sau khi chết, Schubert mới thực sự “sống” trong lịch sử âm nhạc
Schubert không được tôn vinh như Mozart, Beethoven khi còn sống.
Nhưng lịch sử có một kiểu công bằng kì lạ: những gì chân thật thường được thời gian bảo vệ.
Sau khi Schubert qua đời, bạn bè và các thế hệ sau lần lượt:
Tìm lại bản thảo
Xuất bản
Biểu diễn
Khám phá những tác phẩm gần như chưa từng vang lên trước đó
Và họ bàng hoàng nhận ra:
Trong căn phòng nhỏ năm nào, có một người viết nhạc với tầm vóc không kém bất kỳ thiên tài nào của châu Âu.
Ngày nay, Schubert được xem là:
Một trong những bậc thầy lớn của giai điệu
Một trong những nhà soạn nhạc lied vĩ đại nhất
Một cầu nối quan trọng giữa cổ điển và lãng mạn
Một tiếng nói tinh tế về cô đơn, mong manh, và sự dịu dàng trong âm nhạc
Hào quang đến muộn.
Nhưng nó đến một cách bền vững – không phải nhờ quảng bá, mà nhờ sức mạnh thuần túy của âm nhạc.
9. Vì sao nhiều người cảm thấy Schubert “giống mình” hơn các thiên tài khác?
Khi nghe Beethoven, ta cảm thấy một ý chí khổng lồ.
Khi nghe Mozart, ta thấy sự sáng láng gần như siêu nhiên.
Còn khi nghe Schubert, ta thấy… một con người.
Một con người:
Không hoàn hảo
Không hào nhoáng
Không đứng trên thế giới
Mà đứng trong thế giới, giữa những lo âu rất bình thường
Nhạc của Schubert không cố “dạy đời”.
Không cố triết lý.
Không cố trở nên vĩ đại.
Nó giống như lời tâm sự của một người bạn:
Tôi cũng cô đơn như bạn
Tôi cũng sợ hãi như bạn
Tôi cũng từng yêu, từng mất, từng hoang mang như bạn
Và chính vì vậy, khi nghe Schubert, nhiều người cảm thấy như đang ngồi trong một căn phòng nhỏ, có người bạn đang chơi piano và hát, không phô trương, không giảng giải – chỉ là ở đó cùng mình.
10. Thiên tài lặng lẽ của âm nhạc lãng mạn – bài học từ cuộc đời Schubert
Cuộc đời ngắn ngủi của Schubert là một nghịch lý đẹp:
Ít ánh đèn – nhưng nhiều ánh sáng
Ít danh tiếng – nhưng nhiều sự thật
Ít cơ hội – nhưng nhiều tác phẩm bất tử
Ông không có sự nghiệp “đẹp” theo chuẩn xã hội.
Không giàu có.
Không được công nhận rộng rãi khi còn sống.
Nhưng ông có điều quý giá hơn:
Một giọng nói âm nhạc chân thật đến mức vượt qua mọi thời gian.
Schubert nhắc ta rằng:
Không phải ai sống lớn tiếng mới để lại dấu ấn.
Không phải ai được nhìn thấy cũng là người đóng góp nhiều nhất.
Đôi khi, những tâm hồn lặng lẽ mới đem đến thứ âm nhạc ở lại lâu nhất trong lòng người.
Franz Schubert đã rời thế giới này sớm.
Nhưng những giai điệu của ông – nhẹ nhàng, dịu, buồn, nhưng đầy nhân văn – vẫn tiếp tục thì thầm bên tai những ai chịu khó lắng nghe.
Và có lẽ, đó là kiểu bất tử đẹp nhất mà một nghệ sĩ có thể có.
