Đàn piano là một trong những nhạc cụ phổ biến nhất trên thế giới. Nguồn gốc của nó bắt nguồn từ nhiều loại nhạc cụ khác nhau, bao gồm đàn harpsichord và đàn monochord, và ngày nay piano được sử dụng trong rất nhiều thể loại âm nhạc. Bên cạnh đó, có rất nhiều điều thú vị về cây đàn piano mà có thể bạn chưa biết — chẳng hạn như ai là người chế tạo ra nó, hay hình dáng ban đầu của nó trông như thế nào.
Trải qua hàng trăm năm phát triển, cây đàn piano đã thay đổi rất nhiều nhưng vẫn luôn là nhạc cụ mang lại sự kỳ diệu cho âm nhạc. Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về nhạc cụ tuyệt vời này, hãy tiếp tục đọc nhé — chúng tôi sẽ chia sẻ với bạn nhiều sự thật thú vị và bất ngờ về đàn piano!
1. Piano được xếp vào cả nhạc cụ dây và nhạc cụ gõ
Về mặt cấu trúc và tổ tiên, piano bắt nguồn từ đàn monochord – một nhạc cụ dây đơn được nhắc tới từ thời Sumer và sau đó cải tiến bởi Pythagoras và Guido of Arezzo.
Tuy nhiên, khi nhìn vào cách hoạt động của đàn piano ngày nay, bạn sẽ thấy âm thanh được tạo ra bởi các dây thép bị búa gõ khi nhấn phím. Vì vậy piano vừa thuộc họ nhạc cụ dây (giống đàn harpsichord, lyre) vừa thuộc họ nhạc cụ gõ.
Điều này khiến người ta đôi khi nhầm lẫn về phân loại của piano, nhưng thực tế nó là sự kết hợp độc đáo giữa hai loại.
2. Cây piano đầu tiên được làm ở Ý năm 1709
Năm 1709, nhà chế tác harpsichord người Ý Bartolomeo Cristofori đã cải tiến nhạc cụ của mình và cho ra đời một loại gọi là gravicèmbalo col piano e forte – nghĩa là “harpsichord có thể chơi nhẹ và mạnh”. Tên sau được rút gọn thành “pianoforte” rồi “piano”.
Thiết kế này cho phép người chơi nhấn phím nhẹ để tạo âm êm và nhấn mạnh hơn để tạo âm to – một bước tiến lớn so với harpsichord vốn chỉ có một mức âm.
3. Phím đàn từng được làm từ ngà voi và gỗ mun
Trước đây, các phím trắng của piano thường được làm từ ngà voi, còn phím đen làm từ gỗ mun (ebony). Tuy nhiên, ngà voi “bọc” chỉ lớp trên của phím, dễ bị mẻ và ngả vàng theo thời gian.
Từ những năm 1970 trở đi, nhiều nhà sản xuất chuyển sang dùng vật liệu tổng hợp thay thế vì lý do bảo tồn và chi phí.
4. Mỗi dây trong piano chịu một lực căng khổng lồ
Một cây piano điển hình có khoảng 220–230 dây thép. Mỗi dây khi căng chịu một áp lực rất lớn và tổng lực căng toàn bộ dây có thể dao động 18–20 tấn, thậm chí cây piano chuyên nghiệp có thể có tổng lực lên tới 30 tấn.
Khung đàn phải rất chắc chắn để chịu được lực đó, vì nếu không, âm thanh sẽ bị ảnh hưởng, đàn khó ổn định.
5. Không phải tất cả piano đều có cùng số phím
Thông thường những cây piano tiêu chuẩn hiện nay có 88 phím, nhưng có nhiều mẫu khác nhau: có mẫu cổ hơn, hoặc mẫu mở rộng có tới 92 hoặc 102 phím – đặc biệt năm 2018, hãng Stuart & Sons đã giới thiệu cây piano với 108 phím đầu tiên trên thế giới.
Việc thêm phím thường mở rộng phần âm trầm ở khu vực thấp.
6. Màu sắc phím đàn không luôn như bạn thấy ngày nay
Hiện nay bạn thấy phím trắng và phím đen là chuẩn, nhưng trước đây không hẳn vậy. Có hai giả thuyết về việc này:
- Giả thuyết một: phím trắng làm từ ngà voi, phím đen từ gỗ mun – đó là màu tự nhiên của vật liệu.
- Giả thuyết hai: sự phân biệt màu giúp nghệ sĩ biết mình đang nhấn phím nào dễ hơn.
Thậm chí vào thế kỷ 18, màu của phím trắng và đen có thể hoán vị – tức phím trắng và phím đen bị đảo. Điều này cho thấy tiêu chuẩn hiện tại là kết quả của thời gian và thói quen.
7. Piano cung cấp khoảng âm rộng nhất trong các nhạc cụ
Với cây piano 88 phím tiêu chuẩn, nó bao phủ khoảng bảy quãng tám, mỗi quãng gồm 12 phím (7 phím trắng, 5 phím đen), từ âm trầm sâu đến âm cao vang sáng.
Có những mẫu lớn hơn mở rộng tới chín quãng tám, cho phép người chơi biểu đạt âm thanh cực kỳ linh hoạt.
8. Grand piano có phạm vi biểu cảm và tốc độ lặp phím cao hơn loại upright
Grand piano cho phép nghệ sĩ lặp phím nhanh – có thể tới 14 lần mỗi giây trong một số mẫu, trong khi loại upright (đàn đứng) thường chỉ đạt khoảng 7 lần mỗi giây.
Ngoài ra, grand piano cung cấp khả năng biểu cảm lớn hơn và dải âm rộng hơn, còn upright phù hợp hơn cho không gian nhỏ và chi phí thấp hơn.
9. Ba bàn đạp của piano thay đổi cách âm và biểu cảm
Một cây piano truyền thống thường có ba bàn đạp:
- Bàn đạp sustain (hay damper): giữ cho dây vẫn rung sau khi nhấn phím, tạo âm vang.
- Bàn đạp sostenuto: giữ một nhóm dây cụ thể khi nhấn phím, còn phím khác vẫn chơi bình thường.
- Bàn đạp una corda (soft): dịch vị trí búa để chỉ đánh ít dây hơn mỗi nốt hoặc giảm lực búa, tạo âm nhẹ hơn và ấm hơn.
Ở các cây piano đứng (upright) đôi khi chỉ có hai bàn đạp và bàn đạp giữa có thể không có.
10. Piano cần được lên dây định kỳ để giữ âm chuẩn
Một cây piano mới nên được lên dây khoảng 3-4 lần mỗi năm trong những năm đầu để dây và khung đàn ổn định. Sau đó số lần có thể giảm xuống 1-2 lần mỗi năm.
Nếu đàn được di chuyển đến nơi mới, nên để đàn thích nghi với môi trường ít nhất một tuần trước khi lên dây, vì độ ẩm và nhiệt độ thay đổi có thể làm các bộ phận bên trong bị lỏng hoặc tác động tới âm thanh.
11. Việc “tái tạo” piano (rebuilding) khá phổ biến
Nhiều người chọn giữ lại khung đàn nhưng thay toàn bộ phần cơ khí bên trong để biến đàn cũ thành như mới. Các thương hiệu lớn hoặc mẫu giới hạn càng có khả năng tăng giá trị theo thời gian.
Việc này cho thấy piano không chỉ là nhạc cụ mà còn là đồ sưu tầm, nghệ thuật – đầu tư vào chất lượng, vật liệu và thương hiệu.
12. Cây piano đắt nhất thế giới – “Crystal Piano”
Cây đàn được cho là đắt nhất từng chế tạo là “Crystal Piano” do hãng canada Heintzman & Co. tạo ra – được trình diễn tại Thế vận hội Bắc Kinh và có giá bán khoảng 3,22 triệu USD.
Điều này phản ánh nghệ thuật chế tác piano cao cấp và giá trị sưu tầm mà đàn có thể đạt tới.
13. Sự khác biệt rõ giữa piano và harpsichord
Điểm khác lớn giữa hai nhạc cụ này là cách tạo âm: piano dùng búa gõ dây, còn harpsichord dùng màng gảy (plectrum) để gảy dây. Harpsichord thường có âm lượng cố định và thiếu khả năng biểu đạt mạnh/nhẹ.
Ngoài ra, phím và vật liệu của harpsichord đôi khi được làm ngược màu (ví dụ trắng cho phím bém, đen cho phím chính), trong khi piano đã chuẩn hóa phím trắng/đen như hiện nay.
14. Piano từng có phiên bản chơi tự động (“player piano”)
Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, piano “tự chơi” rất phổ biến – sử dụng cuộn giấy đục lỗ (piano rolls) để điều khiển phím mà không cần người đàn. Đây là tiền thân của các nhạc cụ tự động và góp phần đưa âm nhạc đến nhiều gia đình hơn.
15. Piano góp mặt trong nhiều bộ phim nổi tiếng
Piano không chỉ là nhạc cụ mà còn là biểu tượng trong nền văn hóa, xuất hiện trong nhiều bộ phim nổi tiếng. Ví dụ: trong phim The Pianist, cây đàn tượng trưng cho sự mất mát nền văn minh vì chiến tranh; trong The Piano, đàn là tiếng nói nội tâm của nhân vật chính không nói được. Việc này cho thấy piano có vai trò vượt lên âm nhạc – trở thành biểu tượng cảm xúc, biểu hiện nhân vật và lịch sử.
16. Để thành thạo piano cần nhiều năm luyện tập
Nếu bạn muốn chơi piano thật sự thành thạo và biểu diễn chuyên nghiệp, bạn cần luyện tập mỗi ngày và thường mất khoảng 10-15 năm để đạt tới mức đó. Tuy nhiên, nếu chỉ học chơi để giải trí thì sau 3-5 năm luyện tập đều đặn là có thể chơi ổn.
Việc học piano không chỉ là học kỹ thuật mà còn là học cách biểu đạt cảm xúc, âm sắc và thể hiện bản thân qua phím đàn.
Kết luận
Piano không chỉ là một nhạc cụ; nó là một công cụ biểu đạt âm nhạc đa dạng, là nơi giao thoa giữa kỹ thuật và cảm xúc. Từ khi được chế tạo lần đầu vào đầu thế kỷ 18, đàn piano đã trở thành nhạc cụ không thể thiếu trong nhiều thể loại âm nhạc và vẫn giữ vị trí đó đến ngày nay. Việc hiểu rõ các sự thật thú vị trên sẽ giúp bạn trân trọng hơn cây đàn và hành trình âm nhạc của chính mình.
