Chúng ta đều biết đến đàn piano, yêu thích nó, nhưng liệu bạn đã bao giờ tự hỏi: đàn piano bắt nguồn từ đâu và làm thế nào để trở thành nhạc cụ phổ biến như ngày nay? Hãy cùng khám phá hành trình lịch sử của cây đàn piano.
Người sáng tạo ra đàn piano
Hình dáng đặc trưng của một cây đàn grand piano — với mặt đàn lớn, dây trầm dài và tất nhiên là các búa đàn — được cho là do Bartolomeo Cristofori (1655–1731) thiết kế vào khoảng năm 1700. Cristofori là một nghệ nhân tài ba và là người chế tạo đàn harpsichord (đàn cầm) nổi tiếng, làm việc cho Ferdinando de’ Medici, Đại Công tước xứ Tuscany, với chức danh “Người giữ nhạc cụ”.
Trước đó, đàn harpsichord sử dụng cơ chế “gảy” để tạo âm thanh, khiến người chơi không thể điều chỉnh được độ lớn nhỏ của âm thanh. Cristofori cảm thấy điều này hạn chế khả năng biểu diễn của nhạc cụ, đặc biệt là khi chơi cùng các nhạc cụ khác. Để khắc phục, ông đã thay đổi cơ chế tương tác với dây đàn bằng cách sử dụng búa, cho phép người chơi điều chỉnh âm lượng tùy theo lực nhấn phím. Vậy là đàn piano ra đời, với tên gọi ban đầu là “clavicembalo col piano e forte” (tạm dịch: đàn cầm có thể chơi âm thanh nhẹ và mạnh). Tên gọi này sau đó được rút gọn thành “piano”.
Đặc điểm độc đáo của đàn piano
Khác với hầu hết các nhạc cụ, đàn piano thực sự có thể được xếp vào hai trong ba loại nhạc cụ chính (ngày nay còn nhiều loại hơn với sự xuất hiện của nhạc cụ điện tử). Ba loại nhạc cụ truyền thống là: nhạc cụ dây, nhạc cụ hơi và nhạc cụ gõ. Tuy nhiên, vì piano vừa sử dụng dây vừa tạo âm qua các búa gõ, nó trở thành một “hình lai” độc đáo của cả hai loại. Sự tương tác đặc biệt giữa bộ gõ và dây này làm cho đàn piano trở nên hoàn toàn khác biệt và mang đến một phạm vi âm nhạc cực kỳ rộng, mở ra vô vàn khả năng biểu đạt.
Những mẫu đàn piano đầu tiên
Sau khi Cristofori chế tạo ra đàn piano, nhạc cụ này vẫn còn khá xa lạ cho đến khoảng năm 1711, khi nhà văn người Ý Scipione Maffei viết một bài báo nhiệt tình về nó, kèm theo sơ đồ cơ chế hoạt động, được dịch sang tiếng Đức và phát hành rộng rãi. Bài báo này đã tạo ra một làn sóng mới trong việc chế tạo đàn piano ở châu Âu.
Một trong những người chế tạo đàn piano nổi bật thời kỳ này là Gottfried Silbermann, người cũng giới thiệu ý tưởng về bàn đạp giữ âm (sustain pedal) cho đàn piano. Vào những năm 1730, ông đã trình diễn một trong những cây đàn của mình cho Johann Sebastian Bach, nhưng Bach không ưa thích nhạc cụ này vào thời điểm đó, cho rằng âm thanh ở các nốt cao quá yếu để có thể biểu diễn đầy đủ dải động.
Đàn piano hiện đại
Cách mạng công nghiệp đã đóng vai trò quan trọng trong việc sản xuất đàn piano. Từ năm 1790 đến 1860, công nghệ hiện đại đã giúp sản xuất dây đàn chất lượng cao và khuôn đúc chính xác cho khung đàn bằng gang, có thể chịu được lực căng lớn từ dây đàn.
Một số cải tiến quan trọng cũng đã được thực hiện trong cách thức căng dây đàn. Việc sử dụng “dàn hợp xướng” ba dây cho mỗi nốt (ngoại trừ các nốt thấp nhất) đã làm tăng độ phong phú và phức tạp của âm thanh ở dải cao, mang lại âm thanh tròn đầy hơn. Việc sử dụng thanh Capo d’Astro thay vì agraffes ở dải cao nhất cho phép búa đánh vào dây đàn ở vị trí tối ưu, tăng cường sức mạnh âm thanh ở khu vực này. Việc sử dụng dây chéo (over-stringing), trong đó các dây đàn được đặt ở hai mặt phẳng riêng biệt, cho phép tăng chiều dài dây trầm, mang lại âm thanh sâu và phong phú hơn.
Biến thể về hình dáng và thiết kế
Một số mẫu đàn piano đầu tiên có hình dáng và thiết kế hiện nay không còn sử dụng. Ví dụ, đàn piano hình vuông (square piano) có dây đàn được căng chéo ở góc rất hẹp trên búa, với bàn phím đặt dọc theo cạnh dài. Đàn piano vuông được sản xuất rộng rãi ở châu Âu vào những năm 1840. Sự phổ biến của chúng là do chi phí sản xuất thấp và giá thành rẻ, mặc dù âm thanh và hiệu suất bị hạn chế bởi mặt đàn hẹp, cơ chế đơn giản và khoảng cách dây đàn khiến việc căn chỉnh búa gặp khó khăn.
Tiếp theo là sự ra đời của đàn piano đứng (upright piano), một sáng tạo kỹ thuật thực sự. Thay vì sử dụng cơ chế đàn grand, cơ chế đàn được lật đứng và sắp xếp như một cây đàn grand dựng đứng, với mặt đàn và cầu đàn ở trên phím, và các chốt lên dây ở dưới chúng. Theo thời gian, cơ chế này đã được cải tiến đáng kể và kích thước của đàn đứng được thu nhỏ để trở nên gọn gàng hơn.
Đàn upright và grand hiện đại vẫn giữ nguyên hình dáng cơ bản kể từ cuối thế kỷ 19. Mặc dù các cải tiến đã được thực hiện trong quy trình sản xuất, và nhiều chi tiết riêng lẻ của nhạc cụ tiếp tục nhận được sự chú ý, nhưng thế kỷ 19 là thời kỳ có nhiều đổi mới và cải tiến đáng kể nhất đối với nhạc cụ này.
Điểm lại
Từ những ngày đầu tiên Bartolomeo Cristofori phát minh ra cơ chế búa cho đàn harpsichord đến các cây đàn grand và upright hiện đại, piano đã trải qua một hành trình dài đầy sáng tạo và cải tiến. Qua từng thế kỷ, nó không chỉ trở thành nhạc cụ trung tâm trong âm nhạc cổ điển và hiện đại, mà còn gắn kết con người qua âm nhạc, từ phòng thu, sân khấu đến không gian gia đình.
Hiểu được lịch sử và tiến trình phát triển của đàn piano giúp chúng ta trân trọng hơn giá trị của mỗi cây đàn, đồng thời nhận ra rằng mỗi âm thanh, mỗi phím nhấn đều mang trong mình câu chuyện của sự sáng tạo, kỹ thuật và niềm đam mê bất tận của những nghệ nhân qua các thế hệ.
