Béla Bartók: Cô Độc, Hiện Đại Và Đi Trước Thời Đại Bao Xa?
Trong số những nhà soạn nhạc thế kỷ 20, Béla Bartók là một cái tên đặc biệt:
không ồn ào,
không tạo trường phái đông đảo,
không trở thành biểu tượng đại chúng khi còn sống.
Ông được tôn trọng.
Được công nhận.
Nhưng rất lâu không được thật sự “hiểu”.
Bartók là kiểu nghệ sĩ:
- đi quá sớm
- đi quá sâu
- và vì thế… đi một mình.
1. Sự cô độc của Bartók không đến từ cá tính, mà từ lựa chọn
Bartók không phải người:
- lập dị để gây chú ý
- cố tình tách mình khỏi thế giới
- hay theo đuổi hình ảnh “nghệ sĩ cô độc”
Sự cô độc của ông là hệ quả trực tiếp từ con đường ông chọn.
Ông chọn:
- nghiên cứu dân gian nghiêm túc thay vì dùng nó làm màu sắc
- trung thành với cấu trúc âm nhạc thô ráp thay vì làm mượt cho dễ nghe
- phát triển tư duy riêng thay vì gia nhập trường phái
Khi bạn không đứng hẳn về phe nào,
bạn sẽ không có đám đông đứng sau lưng.
2. Bartók không thuộc về phe “lãng mạn”, cũng không hoàn toàn là “cách mạng”
Trong đời sống âm nhạc đầu thế kỷ 20, các nhà soạn nhạc thường rơi vào hai cực:
- hoặc kéo dài truyền thống Lãng mạn
- hoặc phá bỏ hoàn toàn để tạo cú sốc
Bartók không chọn cực nào.
Ông:
- không lãng mạn hóa cảm xúc
- không làm nhạc để gây choáng
- không tuyên bố một “chủ nghĩa” mới
Âm nhạc của ông:
- khô
- chắc
- và rất ít thỏa hiệp
Điều này khiến Bartók khó được xếp vào một “nhãn” rõ ràng,
và vì thế, dễ bị đứng ngoài các dòng chảy chính.
3. Đi trước thời đại vì đào sâu hơn thời đại của mình
Bartók không “tiên đoán tương lai” theo nghĩa khoa học viễn tưởng.
Ông đi trước vì đặt câu hỏi sâu hơn người khác.
Trong khi nhiều người hỏi:
Làm sao để âm nhạc mới hơn?
Bartók hỏi:
Âm nhạc bắt đầu từ đâu, và cấu trúc nguyên thủy của nó là gì?
Câu hỏi này:
- không mang lại thành công nhanh
- không tạo phong trào tức thì
- nhưng lại đặt nền móng cho tư duy dài hạn
Rất nhiều điều Bartók làm:
- chỉ được hiểu đầy đủ sau khi ông qua đời
- khi âm nhạc thế kỷ 20 đã đi đủ xa để quay lại nhìn gốc rễ
4. Bartók và sự chậm trễ trong tiếp nhận
Khi Bartók còn sống, âm nhạc của ông thường bị xem là:
- quá khó
- quá khô
- thiếu cảm xúc
- và không thân thiện
Nhưng điều đó không có nghĩa là ông sai.
Nó chỉ có nghĩa là tai nghe của thời đại chưa theo kịp.
Rất nhiều yếu tố trong âm nhạc Bartók:
- nhịp bất đối xứng
- thang âm phi truyền thống
- cấu trúc ngắn – lặp – biến thể
chỉ trở nên “quen” với người nghe sau nhiều thập kỷ.
Bartók không bị bác bỏ hoàn toàn.
Ông bị hiểu muộn.
5. Cô độc nhưng không lạc lõng
Một điều quan trọng cần nhấn mạnh:
Bartók không viết trong vô định.
Âm nhạc của ông:
- có cấu trúc rất rõ
- có logic chặt chẽ
- có hệ tư duy nhất quán
Sự cô độc của ông không phải là:
- lạc lối
- mơ hồ
- hay không biết mình đang làm gì
Ngược lại, Bartók biết rất rõ mình đang đi đâu,
chỉ là con đường đó chưa có nhiều người đồng hành.
6. Bartók và cái giá của việc không thỏa hiệp
Không thỏa hiệp đồng nghĩa với:
- ít người nghe hơn
- ít biểu diễn hơn
- và ít thành công tức thì
Bartók chấp nhận điều đó.
Ông không:
- đơn giản hóa tư duy
- làm mềm cấu trúc
- hay đổi giọng để dễ được yêu thích
Cái giá của sự trung thực là chậm được công nhận,
nhưng phần thưởng là giá trị lâu dài.
7. Vì sao Bartók ngày càng được đánh giá cao?
Điều nghịch lý là:
càng về sau, Bartók càng được xem là trung tâm của thế kỷ 20.
Bởi vì:
- tư duy cấu trúc của ông ảnh hưởng sâu đến sáng tác học thuật
- nghiên cứu dân gian của ông trở thành nền tảng cho ethnomusicology
- cách ông kết nối hiện đại với truyền thống trở nên cực kỳ “đương đại”
Bartók không đại diện cho một trào lưu ngắn hạn.
Ông đại diện cho tư duy bền vững.
8. Đi trước thời đại bao xa?
Bartók không đi trước thời đại theo kiểu:
- khiến mọi người choáng váng
Ông đi trước theo kiểu:
- khiến mọi người phải quay lại sau này
- để hiểu rằng mình đã bỏ lỡ điều gì
Nhiều câu hỏi mà Bartók đặt ra:
- về nguồn gốc âm nhạc
- về cấu trúc dân gian
- về nhịp đi của con người
đến hôm nay vẫn còn nguyên giá trị.
Kết luận: Béla Bartók – cô độc vì trung thực
Béla Bartók không cô độc vì ông lập dị.
Ông cô độc vì không chịu nói điều dễ nghe.
Ông không chạy theo:
- thị hiếu
- trào lưu
- hay thành công nhanh
Ông chọn:
- đào sâu
- đi chậm
- và giữ nguyên sự thật âm nhạc
Vì thế, Bartók không phải nhà soạn nhạc của khoảnh khắc.
Ông là nhà soạn nhạc của thời gian dài.
Và với những nghệ sĩ như vậy,
sự cô độc không phải thất bại —
mà là dấu hiệu của việc đã đi quá xa so với hiện tại.
