Khi Folk Trở Thành Nghệ Thuật Hàn Lâm
Khi nói đến âm nhạc dân gian trong cổ điển, rất nhiều người nghĩ đến:
- vài giai điệu “màu mè” để tạo không khí bản địa
- những đoạn nhạc mang tính trang trí
- hoặc sự lãng mạn hóa nông thôn
Nhưng với Béla Bartók, âm nhạc dân gian không phải màu sắc phụ trợ.
Nó là nền móng tư duy, là hệ thống, là cốt lõi để ông xây dựng toàn bộ ngôn ngữ âm nhạc của mình.
Bartók không đưa folk vào nhạc hàn lâm.
Ông tái định nghĩa nhạc hàn lâm từ folk.
1. Trước Bartók, “dân gian” thường chỉ là cảm hứng
Trước thế kỷ 20, phần lớn các nhà soạn nhạc khi dùng chất liệu dân gian đều:
- chọn lọc giai điệu cho hợp tai
- chỉnh sửa cho phù hợp hòa âm cổ điển
- làm mượt để không phá vỡ thẩm mỹ hàn lâm
Dân gian khi đó thường:
- bị xem là chất liệu thô
- cần được “nâng cấp”
- và chỉ có giá trị khi được đặt vào khuôn mẫu cổ điển
Bartók không chấp nhận cách nhìn này.
2. Bartók đi tìm âm nhạc dân gian “thật”
Bartók sớm nhận ra rằng:
thứ được gọi là “dân ca” trong các bản nhạc cổ điển
không phản ánh âm nhạc mà người dân thực sự hát.
Vì vậy, ông làm một việc rất khác:
- tự mình đi điền dã
- đến các làng quê Hungary, Romania, Slovakia, Balkan
- ghi âm trực tiếp bằng thiết bị thô sơ
- ký âm chính xác từng cao độ, tiết tấu
Bartók không tìm cái đẹp.
Ông tìm cái thật.
Âm nhạc ông thu thập được:
- thô
- lạ
- không theo hệ thống trưởng – thứ
- và có nhịp điệu rất khó đoán
Nhưng chính điều đó khiến ông nhận ra:
Đây không phải âm nhạc “chưa hoàn thiện”.
Đây là một hệ thống khác.
3. Dân gian Đông Âu: một thế giới âm nhạc độc lập
Qua nghiên cứu, Bartók phát hiện âm nhạc dân gian Đông Âu có:
- thang âm riêng
- cấu trúc giai điệu ngắn, lặp
- nhịp bất đối xứng
- và cách tổ chức âm thanh hoàn toàn khác nhạc cổ điển phương Tây
Điều quan trọng là:
âm nhạc này không cần hòa âm theo nghĩa truyền thống để tồn tại.
Nó:
- tự đứng vững
- có logic nội tại
- và gắn chặt với ngôn ngữ, nhịp đi của con người
Với Bartók, đây là một phát hiện mang tính cách mạng.
4. Bartók không “phối” dân ca – ông học cấu trúc từ dân ca
Điểm khác biệt cốt lõi của Bartók là:
ông không bê nguyên dân ca vào tác phẩm rồi thêm hòa âm.
Thay vào đó, ông:
- học cách dân ca vận hành
- lấy thang âm làm nền
- lấy nhịp điệu làm động lực
- lấy tính lặp và biến thể làm cấu trúc
Kết quả là:
- nhiều tác phẩm không trích dẫn giai điệu dân gian cụ thể
- nhưng vẫn nghe “rất Bartók”
- và rất “rất folk”
Dân gian không nằm trên bề mặt.
Nó nằm trong bộ xương âm nhạc.
5. Khi folk trở thành ngôn ngữ hiện đại
Điều nghịch lý là:
chính vì trung thành với dân gian,
âm nhạc của Bartók lại trở nên cực kỳ hiện đại.
Bởi vì:
- thang âm dân gian phá vỡ hệ trưởng – thứ
- nhịp bất đối xứng phá vỡ nhịp đều quen tai
- cấu trúc ngắn – lặp – biến thể rất phù hợp với tư duy thế kỷ 20
Bartók không “hiện đại hóa” dân gian.
Ông nhận ra rằng dân gian đã hiện đại sẵn.
6. Bartók thay đổi cách nhìn về âm nhạc dân tộc
Trước Bartók, âm nhạc dân gian thường bị xem là:
- cấp thấp hơn
- mang tính địa phương
- không đủ “nghiêm túc”
Bartók chứng minh điều ngược lại:
- dân gian có cấu trúc phức tạp
- có tư duy âm nhạc hoàn chỉnh
- và có thể đứng ngang hàng với bất kỳ hệ thống hàn lâm nào
Ông không chỉ viết nhạc.
Ông thay đổi hệ giá trị.
7. Vì sao âm nhạc Bartók vừa thô mộc vừa hàn lâm?
Nghe Bartók, người ta cảm thấy:
- âm nhạc rất “đất”
- nhưng cấu trúc lại cực kỳ chặt chẽ
Đó là vì:
- chất liệu đến từ dân gian
- nhưng tư duy tổ chức là của một nhà soạn nhạc bậc thầy
Bartók kết hợp:
- bản năng tập thể của dân gian
- với ý thức hình thức của hàn lâm
Sự kết hợp này tạo nên thứ âm nhạc:
- không chiều tai
- không lãng mạn
- nhưng rất bền vững
8. Di sản lớn nhất của Bartók không chỉ là tác phẩm
Bartók để lại:
- các tác phẩm lớn
- các công trình nghiên cứu dân tộc học âm nhạc
- và một cách tiếp cận hoàn toàn mới
Sau Bartók, không ai còn có thể:
- xem dân gian là chất liệu phụ
- hay xem nhạc hiện đại là thứ cắt rễ khỏi truyền thống
Ông chứng minh rằng:
Đi sâu vào gốc rễ nhất
chính là cách để đi xa nhất.
Kết luận: Bartók – khi dân gian trở thành nền móng của hiện đại
Béla Bartók không dùng âm nhạc dân gian để làm đẹp cho tác phẩm.
Ông dùng nó để xây lại toàn bộ tư duy âm nhạc.
Ông cho thấy:
- hiện đại không phải là phá bỏ truyền thống
- mà là hiểu nó đủ sâu để biến đổi từ bên trong
Khi nghe Bartók, bạn không chỉ nghe một nhà soạn nhạc.
Bạn nghe:
- tiếng nói của cộng đồng
- ký ức tập thể
- và nhịp đi của con người nguyên thủy
được đặt vào một hình thức hàn lâm chính xác đến lạnh lùng.
Đó chính là điều khiến Béla Bartók trở thành một trong những nhà soạn nhạc quan trọng nhất thế kỷ 20.
