Lời Xin Lỗi Hay Bản Cáo Trạng Ngầm?
Trong lịch sử âm nhạc thế kỷ 20, có rất ít tác phẩm mà mỗi nốt nhạc đều mang theo câu hỏi chính trị.
Giao hưởng số 5 của Dmitri Shostakovich là một trong số đó.
Ngay từ khi ra đời, tác phẩm này đã bị đặt vào một thế lưỡng nan:
- Một bên xem nó là lời xin lỗi công khai với chế độ
- Một bên lại nghe thấy bản cáo trạng ngầm đầy cay đắng
Vậy Giao hưởng số 5 thực chất là gì?
Sự quy thuận, hay một cách nói khác để không bị tiêu diệt?
1. Bối cảnh ra đời: khi một bản giao hưởng quyết định số phận
Giao hưởng số 5 được viết sau biến cố nghiêm trọng nhất đời Shostakovich:
- Bị công kích công khai
- Bị xem là “lệch hướng”
- Và đứng trước nguy cơ bị loại khỏi đời sống nghệ thuật
Trong bối cảnh đó, Shostakovich hiểu rất rõ:
Bản giao hưởng tiếp theo không chỉ là âm nhạc,
mà là bài kiểm tra sinh tồn.
Ông không thể:
- tiếp tục thách thức trực diện
- cũng không thể im lặng
Con đường duy nhất là viết một tác phẩm có thể được hiểu theo nhiều cách.
2. “Một nghệ sĩ Xô Viết đáp lại sự phê bình chính đáng”?
Dòng mô tả chính thức đi kèm Giao hưởng số 5 nghe rất “đúng bài”:
“Một nghệ sĩ Xô Viết đáp lại sự phê bình chính đáng.”
Bề ngoài, tác phẩm có:
- hình thức quen thuộc
- cấu trúc rõ ràng
- tinh thần nghe có vẻ trang nghiêm
Điều này giúp nó:
- được chấp nhận
- được biểu diễn
- và thậm chí được ca ngợi
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ:
âm nhạc nghe không hề thanh thản như lời mô tả.
3. Chương I: căng thẳng ngay từ điểm xuất phát
Ngay chương đầu, người nghe đã cảm thấy:
- không khí nặng
- chuyển động gượng
- và một cảm giác bất an kéo dài
Âm nhạc không phát triển tự nhiên.
Nó giống như:
- bị kéo
- bị ép
- và liên tục phải “kiểm soát bản thân”
Đây không phải âm nhạc của sự hối lỗi nhẹ nhõm.
Nó là âm nhạc của một con người đang cố giữ mình không sụp đổ.
4. Chương II: tiếng cười không an toàn
Chương hai thường được mô tả là:
- châm biếm
- mang tính scherzo
- có yếu tố “giải trí”
Nhưng tiếng cười ở đây:
- không thoải mái
- không vô tư
- mà gần như mỉa mai
Nó giống:
- tiếng cười trong một căn phòng đầy camera
- tiếng cười để chứng minh rằng “mọi thứ ổn”
- trong khi bên trong thì không
Shostakovich rất giỏi ở thứ tiếng cười như vậy —
cười để che giấu nỗi sợ.
5. Chương III: nỗi buồn không được phép khóc to
Đây là chương khiến rất nhiều người nghe rơi vào im lặng.
Âm nhạc:
- chậm
- trĩu nặng
- và gần như không có lối thoát
Nhưng nỗi buồn này:
- không bộc phát
- không bi lụy
- mà bị nén chặt
Giống như:
- muốn khóc
- nhưng biết rằng không được phép
Trong bối cảnh chính trị lúc đó,
đây có thể xem là lời than thầm lặng nhất nhưng rõ ràng nhất.
6. Chương IV: chiến thắng hay ép buộc phải vui?
Chương cuối là nơi tranh cãi lớn nhất.
Bề ngoài:
- âm nhạc hùng tráng
- kết thúc “chiến thắng”
- rất hợp tinh thần tuyên truyền
Nhưng khi nghe kỹ, nhiều người cảm thấy:
- nhịp điệu nặng nề
- sự lặp lại gần như cưỡng bức
- niềm vui quá to để tin là thật
Nó giống như:
- một cuộc diễu hành bắt buộc
- nơi mọi người phải vỗ tay
- dù không ai thực sự vui
Chính ở đây, câu hỏi nổ ra:
Đây là chiến thắng thật, hay chiến thắng bị ép phải thể hiện?
7. Lời xin lỗi nếu có, là lời xin lỗi để còn sống
Nếu gọi Giao hưởng số 5 là “lời xin lỗi”,
thì đó không phải lời xin lỗi xuất phát từ ăn năn.
Đó là:
- lời xin lỗi mang tính chiến thuật
- lời xin lỗi để tồn tại
- lời xin lỗi của người biết mình không có lựa chọn
Nhưng xin lỗi không đồng nghĩa với tin tưởng.
Và tuân theo không đồng nghĩa với đầu hàng hoàn toàn.
8. Bản cáo trạng nếu có, nằm ở cảm giác chứ không ở khẩu hiệu
Giao hưởng số 5 không hô hào.
Không tố cáo trực diện.
Nhưng nó làm một việc nguy hiểm hơn:
khiến người nghe cảm nhận được nỗi bất an của thời đại.
Nghe xong, bạn không thấy:
- nhẹ nhõm
- hay được an ủi
Bạn thấy:
- mệt
- căng
- và có gì đó rất không ổn
Đó chính là bản cáo trạng mạnh nhất —
khi cảm xúc nói điều mà lời nói không được phép nói.
9. Vì sao Giao hưởng số 5 vẫn gây tranh cãi đến hôm nay?
Bởi vì nó:
- không rõ ràng
- không đứng hẳn về một phía
- và từ chối bị đóng khung
Mỗi thế hệ lại:
- nghe thấy điều khác
- chiếu vào đó bối cảnh riêng
- và tranh luận lại từ đầu
Sự mập mờ này không phải yếu điểm.
Nó là chiến lược sinh tồn được đóng băng trong âm nhạc.
Kết luận: Giao hưởng số 5 – tác phẩm của sự sống sót
Giao hưởng số 5 không phải là:
- tác phẩm can đảm nhất
- cũng không phải phản kháng rõ ràng nhất
Nhưng nó có thể là:
tác phẩm trung thực nhất về cảm giác sống dưới quyền lực.
Shostakovich không nói:
- “Tôi chống lại”
Ông nói:
- “Tôi vẫn ở đây”
Và trong hoàn cảnh đó,
chỉ riêng việc “vẫn ở đây” đã là một hành động đầy ý nghĩa.
