Hai Thái Cực Của Âm Nhạc Lãng Mạn
Trong chủ nghĩa Lãng mạn, người ta thường nói về cảm xúc.
Nhưng ít ai nhấn mạnh rằng Lãng mạn không phải là một con đường duy nhất.
Đặt Hector Berlioz cạnh Felix Mendelssohn, ta sẽ thấy hai thái cực gần như đối lập:
- Một bên là cơn bão cảm xúc
- Một bên là ánh sáng được kiểm soát
Cả hai đều là lãng mạn.
Nhưng họ cho thấy hai cách rất khác để làm người trong âm nhạc.
1. Xuất phát điểm: ổn định và bất ổn
Sự khác biệt giữa Berlioz và Mendelssohn bắt đầu từ chính đời sống của họ.
Mendelssohn:
- Sinh ra trong gia đình giàu có, trí thức
- Được giáo dục bài bản từ rất sớm
- Có môi trường phát triển ổn định, được công nhận
Berlioz:
- Không xuất thân từ gia đình âm nhạc
- Học nhạc theo con đường vòng vèo
- Thường xuyên bị giới hàn lâm nghi ngờ và phản đối
Một người lớn lên trong trật tự.
Một người trưởng thành trong xung đột.
Điều đó in dấu rất rõ trong âm nhạc của họ.
2. Cảm xúc: điều tiết và bộc phát
Mendelssohn và Berlioz đều viết từ cảm xúc, nhưng cách họ đối diện cảm xúc hoàn toàn khác.
Mendelssohn:
- Cảm xúc được tinh lọc
- Được đưa vào khuôn hình rõ ràng
- Hiếm khi vượt khỏi kiểm soát
Âm nhạc của ông khiến người nghe:
- Dễ thở
- Dễ đi theo
- Không bị nhấn chìm
Berlioz thì ngược lại:
- Cảm xúc chưa được lọc
- Bộc lộ trực tiếp
- Có lúc gần như hoang tưởng
Nghe Berlioz là nghe:
- Một tâm trí đang diễn ra
- Một cơn mê chưa kết thúc
- Một trạng thái không ổn định
3. Cấu trúc âm nhạc: cổ điển mở rộng và phá vỡ khuôn khổ
Cách họ dùng cấu trúc cho thấy rõ hai tư duy sáng tác.
Mendelssohn:
- Tôn trọng hình thức cổ điển
- Phát triển chủ đề logic
- Cao trào có trật tự
Berlioz:
- Uốn cong hoặc phá vỡ hình thức
- Viết theo logic câu chuyện
- Đặt tâm lý lên trên cấu trúc
Nếu Mendelssohn dẫn người nghe đi trên một con đường được lát sẵn,
thì Berlioz kéo người nghe băng qua địa hình gồ ghề của nội tâm.
4. Dàn nhạc: bảng màu tinh tế và cỗ máy cảm xúc
Cả hai đều là bậc thầy dàn nhạc, nhưng dùng dàn nhạc với mục đích khác nhau.
Mendelssohn:
- Phối khí sạch
- Âm sắc trong
- Không gian thoáng
Dàn nhạc của ông giống như:
- Một bức tranh cân đối
- Màu sắc hài hòa
- Không gây choáng
Berlioz:
- Phối khí cực đoan
- Tương phản mạnh
- Âm lượng và màu sắc dữ dội
Dàn nhạc của ông giống như:
- Một sân khấu tâm lý
- Một cơ thể đang co giật
- Một trải nghiệm vật lý
5. Thái độ với công chúng: đối thoại và đối đầu
Mendelssohn và Berlioz có mối quan hệ rất khác với người nghe.
Mendelssohn:
- Muốn được hiểu
- Muốn giao tiếp
- Muốn âm nhạc sống trong xã hội
Berlioz:
- Không thỏa hiệp
- Không chỉnh sửa để dễ nghe
- Chấp nhận bị cô lập
Điều này khiến:
- Mendelssohn được yêu mến rộng rãi
- Berlioz gây tranh cãi dữ dội
Nhưng cũng chính vì thế, Berlioz trở thành biểu tượng của cái tôi nghệ sĩ cực đoan.
6. Lãng mạn của ánh sáng và lãng mạn của bóng tối
Có thể tóm gọn sự khác biệt bằng một hình ảnh:
- Mendelssohn là lãng mạn của ánh sáng
→ thiên nhiên, chuyển động, trí tưởng tượng thanh lịch - Berlioz là lãng mạn của bóng tối
→ ám ảnh, kịch tính, nội tâm bị xé rách
Cả hai đều cần thiết để bức tranh Lãng mạn trở nên đầy đủ.
7. Ai “vĩ đại” hơn?
Câu hỏi này thường xuất hiện, nhưng không thật sự cần thiết.
Mendelssohn vĩ đại vì:
- Toàn diện
- Ổn định
- Có ảnh hưởng lâu dài đến đời sống âm nhạc
Berlioz vĩ đại vì:
- Dám đi đến tận cùng cảm xúc
- Mở ra ngôn ngữ âm nhạc mới
- Ảnh hưởng sâu đến thế kỷ sau
Một người giữ cho âm nhạc đẹp và sống bền.
Một người đẩy âm nhạc đến vùng nguy hiểm để mở đường.
Kết luận: Hai con đường, một tinh thần Lãng mạn
So sánh Berlioz và Mendelssohn không phải để chọn ai đúng hơn.
Mà để thấy rằng chủ nghĩa Lãng mạn không chỉ có một khuôn mặt.
Nó có thể là:
- Sự cân bằng và ánh sáng
- Hoặc cơn mê và xung đột
Nghe Mendelssohn, ta học cách hít thở trong âm nhạc.
Nghe Berlioz, ta học cách đối diện với mặt tối của chính mình.
Và chỉ khi nghe cả hai,
ta mới thực sự hiểu Lãng mạn là gì.
