Khi nhắc đến Gustav Holst, gần như mọi cuộc trò chuyện đều dừng lại ở một câu hỏi ngầm hiểu:
“The Planets” Có Phải Là Tác Phẩm Hay Nhất Của Gustav Holst?
Câu hỏi này tưởng chừng đơn giản, nhưng thực chất lại che khuất rất nhiều điều quan trọng về Holst:
- cách ông nhìn âm nhạc
- cách ông đánh giá chính mình
- và cách lịch sử đã “đóng khung” ông vào một khoảnh khắc
Để trả lời đúng câu hỏi này, ta cần làm rõ một điều trước:
“Hay nhất” là hay theo nghĩa nào?
1. “Hay nhất” theo công chúng: câu trả lời gần như chắc chắn
Nếu hiểu “hay nhất” theo nghĩa:
- nổi tiếng nhất
- được biểu diễn nhiều nhất
- có sức ảnh hưởng rộng nhất
thì câu trả lời là có.
The Planets:
- là tác phẩm được chơi nhiều nhất của Holst
- là bản nhạc khiến tên tuổi ông vượt khỏi biên giới Anh
- và là tác phẩm ảnh hưởng sâu rộng đến nhạc phim, văn hóa đại chúng
Không có tác phẩm nào khác của Holst:
- được nhận diện nhanh đến vậy
- có ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều lĩnh vực như vậy
Ở góc độ này, The Planets không có đối thủ trong chính sự nghiệp của Holst.
2. Nhưng “hay nhất” theo nghệ sĩ lại là một câu chuyện khác
Điều thú vị là:
Holst không coi The Planets là trung tâm sự nghiệp của mình.
Về sau, ông:
- ít nhắc đến tác phẩm này
- không muốn lặp lại phong cách đó
- và chủ động đi theo những hướng âm nhạc khác
Với Holst, The Planets là:
- một giai đoạn sáng tác
- một thử nghiệm thành công
- nhưng không phải đích đến
Ông xem nhiều tác phẩm sau này:
- chín chắn hơn
- đúng với tư duy tinh thần hơn
- và phản ánh con người ông rõ hơn
Nói cách khác:
The Planets có thể là tác phẩm vĩ đại nhất trong mắt công chúng,
nhưng không phải là tác phẩm Holst tự xem là “đại diện cho mình nhất”.
3. “The Planets” là Holst ở trạng thái hiếm hoi: hướng ngoại
Phần lớn âm nhạc của Holst:
- tiết chế
- hướng nội
- ít phô trương
The Planets lại là một ngoại lệ.
Trong tác phẩm này, Holst:
- sử dụng dàn nhạc rất lớn
- viết những khối âm thanh trực diện
- tạo hiệu ứng mạnh ngay lần nghe đầu
Đây là Holst:
- rõ ràng
- kịch tính
- dễ tiếp cận
Nhưng đó không phải trạng thái thường xuyên của ông.
Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng:
The Planets là khoảnh khắc Holst “mở cửa” cho thế giới,
trong khi phần còn lại của sự nghiệp là hành trình quay vào bên trong.
4. Những tác phẩm “ít nổi” nhưng gần với Holst hơn
Nếu nhìn vào các tác phẩm khác của Holst, ta thấy một chân dung rất khác:
- giản dị hơn
- trầm hơn
- và mang màu sắc thiền định
Nhiều tác phẩm sau The Planets:
- ít cao trào
- không gây choáng
- và đòi hỏi người nghe kiên nhẫn hơn
Nhưng chính ở đó, Holst:
- thể hiện rõ tư duy phương Đông
- cho thấy sự thoát ly khỏi chủ nghĩa hoành tráng
- và viết âm nhạc như một quá trình suy niệm
Nếu hỏi:
Tác phẩm nào phản ánh con người thật của Holst nhất?
thì câu trả lời không hẳn là The Planets.
5. Vấn đề của việc bị “đóng khung” bởi một kiệt tác
Một nghịch lý lớn trong lịch sử âm nhạc là:
- kiệt tác có thể giúp nghệ sĩ bất tử
- nhưng cũng có thể che mờ toàn bộ phần còn lại của sự nghiệp
Holst rơi đúng vào trường hợp đó.
Vì The Planets quá thành công:
- công chúng ít tò mò về những tác phẩm khác
- giới biểu diễn ít mạo hiểm với các tác phẩm kém nổi
- hình ảnh Holst bị giản lược thành “người viết nhạc vũ trụ”
Điều này khiến:
Holst thường được nhớ đến ít hơn những gì ông thực sự đóng góp.
6. Nếu không có “The Planets”, Holst có còn quan trọng?
Đây là câu hỏi rất đáng suy nghĩ.
Câu trả lời là:
có – nhưng theo cách khác.
Nếu không có The Planets:
- Holst có thể không nổi tiếng rộng rãi
- nhưng vẫn được đánh giá cao trong âm nhạc Anh
- và vẫn là một nhà soạn nhạc có tư duy độc lập
The Planets không tạo ra giá trị cho Holst từ con số không.
Nó chỉ phóng đại một khoảnh khắc trong một tư duy đã tồn tại sẵn.
7. Vậy “The Planets” có phải là tác phẩm hay nhất?
Câu trả lời trung thực nhất là:
tùy bạn đang hỏi ai.
- Với công chúng: gần như chắc chắn là có
- Với lịch sử biểu diễn: không thể thay thế
- Với âm nhạc phim: có ảnh hưởng vượt trội
- Với chính Holst: có lẽ là không
The Planets là:
- tác phẩm lớn nhất về ảnh hưởng
- nhưng không phải tác phẩm đại diện đầy đủ nhất cho con người Holst
Kết luận: “The Planets” – kiệt tác đúng, nhưng chưa đủ
The Planets xứng đáng được xem là:
- một trong những tác phẩm giao hưởng quan trọng nhất thế kỷ 20
- nền móng của ngôn ngữ âm nhạc điện ảnh
- và cột mốc không thể bỏ qua trong sự nghiệp Gustav Holst
Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó,
ta đã nghe Holst bằng một cái nhìn quá hẹp.
