Trombone – một thành viên của họ kèn đồng – là một trong những nhạc cụ thú vị và độc đáo nhất. Cơ chế trượt đặc trưng cùng âm thanh trầm ấm, vang vọng đã khiến nó khác biệt hoàn toàn so với các nhạc cụ khác. Ngay cả khi bạn chưa từng chơi trombone, bạn có thể hình dung cảm giác khi điều khiển một ống trượt dài đến gần 2 mét! Tuy nhiên, cây kèn này còn nhiều điều hấp dẫn hơn thế.
Vì vậy, trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng khám phá mười sự thật thú vị về cây trombone – những điều mà có thể bạn chưa từng biết đến.
1. Kèn trombone có lịch sử từ giữa thế kỷ 15
Kèn trombone ra đời từ loại nhạc cụ cổ gọi là sackbut, được sử dụng phổ biến ở châu Âu trong thời kỳ Phục Hưng. Sackbut có thiết kế tương tự trombone hiện đại, nhưng phần loa kèn nhỏ hơn và âm thanh nhẹ hơn.
Tên “trombone” bắt nguồn từ tiếng Ý — “tromba” nghĩa là “kèn trumpet” và hậu tố “-one” nghĩa là “lớn hơn”. Nói cách khác, “trombone” có thể hiểu là “chiếc trumpet lớn”.
Trong những thế kỷ đầu tiên, trombone chủ yếu được dùng trong âm nhạc nhà thờ và nghi lễ tôn giáo. Dần dần, nó được đưa vào dàn nhạc giao hưởng, trở thành công cụ biểu đạt sức mạnh và chiều sâu cảm xúc trong âm nhạc cổ điển.
2. Trombone có cơ chế hoạt động độc đáo khác hẳn các loại kèn đồng khác
Không giống như trumpet hay tuba sử dụng van để điều chỉnh cao độ, trombone sử dụng cần trượt gồm hai ống lồng vào nhau. Khi người chơi kéo dài hoặc thu ngắn cần, họ thay đổi độ dài của cột không khí trong ống, từ đó thay đổi cao độ.
Điều thú vị là, khi kéo cần ra hết mức, trombone có thể dài tới hơn 2,7 mét — tương đương chiều cao của một người trưởng thành. Cơ chế này không chỉ tạo ra âm thanh liền mạch giữa các nốt mà còn cho phép nghệ sĩ thực hiện những kỹ thuật như glissando – trượt âm mềm mại mà không nhạc cụ đồng nào khác có thể bắt chước hoàn hảo.
Các loại trombone phổ biến gồm:
- Tenor trombone – loại thông dụng nhất, dùng trong hầu hết các dàn nhạc.
- Bass trombone – có âm trầm hơn, thường được trang bị thêm van F để mở rộng phạm vi nốt thấp.
- Alto trombone – kích thước nhỏ hơn, âm thanh sáng và cao hơn tenor, thường dùng trong các tác phẩm cổ điển.
3. Âm thanh trombone có thể mô phỏng giọng người
Một trong những lý do khiến trombone đặc biệt là vì âm sắc của nó rất gần với giọng hát con người. Khi nghệ sĩ điều chỉnh khẩu hình và luồng hơi, âm thanh có thể mềm mại, luyến láy như một ca sĩ đang ngân vang.
Trong thời kỳ Phục Hưng và Baroque, trombone (hay sackbut) thường được dùng để hòa giọng với hợp xướng nhà thờ, bổ trợ cho âm sắc của dàn ca. Chính điều này khiến nó được ví như “giọng ca kim loại của dàn nhạc”.
Ngày nay, trombone vẫn giữ được khả năng biểu cảm đặc biệt này. Trong nhạc jazz, các nghệ sĩ thường tận dụng kỹ thuật wah-wah hoặc mutes (chụp giảm âm) để tạo ra âm thanh giống giọng nói hoặc tiếng cười, làm cho phần biểu diễn thêm sinh động và hài hước.
4. Trombone có thể được viết nhạc ở khóa C hoặc Bb
Tùy thuộc vào hệ thống ký âm, tenor trombone có thể được xem là nhạc cụ “ở khóa C” (non-transposing) hoặc “ở khóa Bb” (transposing).
- Trong âm nhạc cổ điển, trombone thường được viết ở khóa C, tức là nốt trên bản nhạc trùng với nốt phát ra.
- Trong ban nhạc diễu hành hoặc brass band kiểu Anh, trombone lại được viết ở khóa Bb trong khóa treble, giúp người chơi trumpet dễ dàng chuyển sang chơi trombone hơn.
Sự linh hoạt này khiến người chơi trombone cần phải nắm vững nhiều hệ thống ký âm khác nhau để có thể biểu diễn trong nhiều thể loại nhạc.
5. Trong âm nhạc cổ điển, trombone từng tượng trưng cho cái chết và sự thiêng liêng
Trong thời kỳ Baroque và Cổ điển, âm thanh trầm hùng, uy nghi của trombone thường gắn liền với cái chết, thế giới bên kia hoặc sự thần thánh.
- Các bản “trombone equale” – nghĩa là những tác phẩm chỉ dành riêng cho nhóm trombone – thường được biểu diễn trong tang lễ hoặc các buổi cầu nguyện.
- Beethoven đã sử dụng trombone trong Symphony No. 5 và Symphony No. 9 để thể hiện cảm xúc tôn nghiêm, hùng vĩ.
- Nhà soạn nhạc Mozart cũng dùng trombone để khắc họa sự linh thiêng trong tác phẩm Requiem.
Âm thanh vang vọng, mạnh mẽ và đầy chiều sâu của trombone đã khiến nó trở thành biểu tượng âm nhạc cho sự trang nghiêm và cảm xúc thiêng liêng trong thế giới cổ điển.
6. Người chơi trombone phải thành thạo nhiều loại khóa nhạc
Trombone là một trong số ít nhạc cụ mà nghệ sĩ phải biết đọc nhiều loại khóa khác nhau.
- Trong dàn nhạc giao hưởng, họ thường đọc khóa bass hoặc khóa tenor.
- Một số bản nhạc, đặc biệt là dành cho alto trombone, lại được viết ở khóa alto.
- Trong ban nhạc diễu hành, trombone có thể được viết ở khóa treble chuyển âm Bb.
Điều này giúp người chơi có thể biểu diễn trong nhiều hoàn cảnh khác nhau, từ dàn nhạc cổ điển đến ban nhạc jazz hoặc brass band mà không gặp trở ngại về ký âm.
7. Kèn trombone có thể phát ra tiếng “bật” do nén khí
Một hiện tượng thú vị là nếu người chơi đóng hoàn toàn miệng kèn trong khi vẫn thổi mạnh, áp suất không khí trong ống sẽ tăng lên và tạo ra tiếng bật nhỏ khi không khí thoát ra.
Một số nhà soạn nhạc đương đại, chẳng hạn như Ernst Krenek, đã tận dụng hiệu ứng này trong các tác phẩm thử nghiệm, biến nó thành yếu tố nghệ thuật thay vì lỗi kỹ thuật. Dù không phổ biến, nhưng đây là ví dụ cho thấy trombone có thể tạo ra nhiều âm thanh ngoài sức tưởng tượng của người nghe.
8. Trombone có hơn bảy vị trí cần trượt
Khi mới học, người ta thường nói rằng trombone có bảy vị trí trượt, nhưng thực tế số vị trí có thể nhiều hơn thế.
Do mỗi nốt trong chuỗi hòa âm có thể được điều chỉnh bằng tai và vị trí tay, người chơi có thể sử dụng các vị trí thay thế để:
- Di chuyển giữa các nốt nhanh hơn.
- Thay đổi màu sắc âm thanh tùy ý.
- Giảm quãng di chuyển cần trượt, giúp chơi mượt mà hơn.
Điều này đòi hỏi kỹ năng kiểm soát độ dài cần chính xác đến từng milimét, cùng với khả năng nghe tinh tế để giữ đúng cao độ.
9. Nhiều nốt có thể được chơi ở nhiều vị trí khác nhau
Một điểm thú vị khác là nhiều nốt trên trombone có thể chơi ở hơn một vị trí. Ví dụ, nốt F có thể được tạo ra ở vị trí đầu tiên hoặc thứ sáu, tùy thuộc vào chuỗi hòa âm mà người chơi sử dụng.
Điều này mang lại sự linh hoạt trong việc lựa chọn vị trí thuận lợi nhất khi chơi các đoạn nhạc nhanh hoặc cần chuyển giữa các nốt xa nhau. Nhờ đó, trombone có thể tạo ra những đoạn legato mượt mà mà không cần phải tách âm bằng hơi.
10. Kỹ thuật legato trên trombone là một nghệ thuật khó
Do cấu trúc cần trượt, việc chơi liền nốt (legato) trên trombone là một trong những kỹ thuật phức tạp nhất.
- Người chơi phải kết hợp nhuần nhuyễn giữa hơi thở, khẩu hình và tốc độ kéo cần để không làm ngắt quãng âm thanh.
- Ngoài ra, còn có kỹ thuật gọi là natural legato – chuyển đổi nốt chỉ bằng điều khiển môi và hơi thổi, không cần di chuyển cần trượt.
- Khi đạt đến trình độ cao, nghệ sĩ có thể khiến khán giả cảm giác như họ đang “hát” bằng kèn – điều chỉ trombone mới làm được.
Kết luận
Kèn trombone là sự kết hợp tuyệt vời giữa kỹ thuật, truyền thống và khả năng biểu cảm. Từ những buổi lễ trang nghiêm ở châu Âu thời Trung Cổ đến dàn nhạc jazz sôi động của thế kỷ 20, trombone luôn là cây cầu nối giữa cảm xúc và âm thanh.
Với cơ chế hoạt động độc đáo, âm sắc linh hoạt và lịch sử đáng ngưỡng mộ, trombone không chỉ là nhạc cụ của những bản hòa tấu lớn mà còn là công cụ truyền tải tâm hồn con người — mạnh mẽ, trung thực và sâu sắc.
